نكاتى دربارهء يادداشتهاى جيمز موريه جيمز موريه در يادداشتهاى خود از شش دروازه ياد كرده است ، در حالى كه مىدانيم تهران در زمان آغا محمد خان و فتحعليشاه قاجار چهار دروازه بيشتر نداشته است . گمان مىرود كه جيمز موريه مدخل‌هاى فرعى شهر را نيز به حساب دروازه گذاشته است . « 1 » البته در شمال ارك دروازه‌اى از زمان افغانها به جاى مانده بود كه آن هم دروازهء عمومى شهر به شمار نمىرفت . دروازهء نو يا دروازهء محمديه نيز كه همانطور كه از نامش برمىآيد ، در زمان محمد شاه يعنى پس سلطنت از فتحعلى شاه ، ساخته شده است . اما اين امكان وجود دارد كه قبل از آنكه اين دروازه به طور رسمى جزو دروازه‌هاى شهر شود از زمان فتحعلى شاه همانطور كه استاد روانشاد دكتر حسين كريمان اشاره كرده‌اند ، يكى از مدخل‌هاى فرعى شهر بوده است . دربارهء مسجد شاه و قصر قاجار و باغ نگارستان در جاى خود سخن خواهيم گفت . حال جاى آن دارد كه ببينيم جيمز موريه و همراهانش از چه راهى عبور كرده و وارد ارك شده‌اند . مسلما مبدأ حركت موريه از عمارت وزير مختار يا باغ وزير مختار بوده است كه درآن اقامت داشته يا به هنگام واردشدن به تهران در آن ساكن شده‌است . طبق نقشهء دارالخلافهء تهران كه به سال 1275 قمرى برابر با 1238 خورشيدى و 1858 ( م . ) تهيه شده باغ وزير مختار انگليس در جنوب گذر زنبورك‌خانه و گذر لوطى صالح قرار داشته . و عمارت وزير مختار انگليس هم در شمال اين گذر بوده است . اما در نقشه‌اى كه با همكارى شاگردان و معلمين دارالفنون زير نظر عبد الغفار نجم‌الملك در سال 1309 ( ه ق ) تهيه شده ، باغ وزير مختار به نام باغ زنبوركچىباشى ناميده شده و همان گذر زنبورك‌خانه ، نام گذر باغ ايلچى را به خود گرفته است كه در نقشهء امروزى تهران به ويژه نقشهء بازار تهران به نام كوچه باغ ايلچى خوانده مىشود . سفارت روسيه هم تا پيش از كشته شدن گريبايدوف در همين باغ ايلچى بود و بنابه نوشتهء لرد كرزن ، زمين آن به محمد خان زنبوركچى تعلق داشت . « 2 » چنان كه گفته شد در نقشهء نجم الملك - چاپ سال 1309 ( ه ق ) - محل باغ وزير مختار انگليس به نام باغ زنبوركچى نوشته شده كه در نقشه دارالخلافهء تهران سال 1275 ( ه ق ) بخشى از ضلع جنوبى آن مماس با باروى تهران بوده است . باغ زنبوركچى بعدها - در نيمهء دوم دورهء ناصرى - به

--> ( 1 ) . تهران در گذشته و حال ، ص 192 . ( 2 ) . ايران و قضيه ايران ، ج 1 ، ص 405 .